سوم بنزین و افزایش قیمت کارت سوخت جایگاهها به ۱۰ هزار تومان، ابعاد جدیدی از سیاستهای قیمتی برای مواجهه با بحران ناترازی سوخت نمابا رسمیت یافتن تصمیم دولت برای تعیین نرخ یان شد؛ تصمیمی که براساس اعلام سخنگوی دولت، در راستای پایداری جریان عرضه و تقاضا و حفظ تابآوری ملی اتخاذ شده است.
اما چرا دولت با وجود تبعات اجتماعی، به سراغ تعیین نرخ سوم بنزین رفت. باید گفت تشدید شکاف میان تولید و مصرف بنزین، فشار سنگین واردات سوخت بر منابع ارزی و محدودیت شدید ظرفیت پالایشی، دولت چهاردهم را بر آن داشته تا مجموعهای از راهکارهای قیمتی و غیرقیمتی را برای مهار رشد بیرویه مصرف روی میز بگذارد. با این حال، تحلیلگران حوزه انرژی معتقدند دستکاری قیمت بنزین به تنهایی درمان ناترازی نیست و انتظار میرود دولت در کنار چنین شوکهای قیمتی، گامهای عملی و فوری برای تنوعبخشی به سبد سوخت و کاهش بار از دوش مصرفکنندگان بردارد.
در میان سخنان سخنگوی دولت، اشاره به «سیانجی و الپیجی» به عنوان راهکارهای سمت تقاضا، بار دیگر یک ظرفیت بزرگ اما مغفول را برجسته کرد. گاز طبیعی فشرده (سیانجی) با وجود سرمایهگذاری ۳ میلیارد دلاری و زیرساخت عرضه ۴۰ میلیون مترمکعبی در روز، امروز با مصرفی تنها حدود ۱۶ میلیون مترمکعب، فاصله زیادی با توان اسمی خود دارد. در شرایطی که افزایش قیمت بنزین فشار بر خانوارها را بیشتر میکند، احیای ظرفیت سیانجی میتواند بدون نیاز به طرحهای زمانبر و چند میلیارد دلاری پالایشی، بخشی مهمی از کسری سوخت کشور را جبران کند.
امیررضا آذرنیا، کارشناس حوزه اقتصاد انرژی، در گفتوگو با قدس معتقد است مسئله بنزین بیش از آنکه یک مسئله تولید باشد، مسئله انتخاب سیاست درست برای مدیریت مصرف است؛ اینکه آیا باید تمام تمرکز را بر افزایش عرضه گذاشت یا همزمان به سراغ اصلاح ترکیب سبد سوخت و استفاده از ظرفیتهای موجود هم رفت؟
بحران بنزین در نقطه تصمیم؛ راهحل فقط از پالایشگاهها میگذرد؟
امیررضا آذرنیا، کارشناس حوزه اقتصاد انرژی در گفتوگو با قدس با اشاره به ناترازی بنزین اظهار کرد: در شرایطی که رشد مصرف بنزین، محدودیت واردات و فشار بر منابع ارزی، ناترازی سوخت را به یکی از مهمترین چالشهای اقتصادی و امنیت انرژی تبدیل کرده است، یک پرسش اساسی پیش روی سیاستگذار قرار دارد؛ اینکه عبور از بحران بنزین تنها با ساخت پالایشگاههای جدید ممکن است یا باید از ظرفیتهایی استفاده کرد که سالها پیش ایجاد شده اما از مدار سیاستگذاری خارج شدهاند.
وی افزود: توسعه ظرفیت پالایشی برای آینده انرژی کشور ضروری است، اما پاسخگوی تمام نیازهای کوتاهمدت نیست. ساخت پالایشگاه یا افزایش ظرفیت واحدهای موجود، سرمایهگذاری سنگین و زمان طولانی میخواهد، در حالی که مصرف بنزین سریعتر از زیرساختهای تولید رشد میکند.
آذرنیا تصریح کرد: در این میان، ظرفیت مهمی وجود دارد که میتواند بدون انتظار برای طرحهای چند میلیارد دلاری، بخشی از فشار شبکه سوخت را کاهش دهد و آن بازگرداندن گاز طبیعی فشرده (سیانجی) به جایگاه واقعی خود در سبد سوخت کشور است.
ناترازی بنزین مسئلهای فراتر از تولید پالایشی
این کارشناس حوزه اقتصاد انرژی گفت: پیش از محدودیتهای اخیر، تولید بنزین حدود ۱۲۰میلیون لیتر و مصرف روزانه حدود ۱۳۱میلیون لیتر بود و کسری از طریق واردات جبران میشد. با آغاز جنگ و آسیب به برخی واحدهای پالایشی و پتروشیمی، تولید حدود ۷ میلیون لیتر کاهش یافت. اگرچه تولید اکنون به حدود ۱۳۰ میلیون لیتر رسیده، اما کشور همچنان روزانه حدود ۵ میلیون لیتر کسری دارد و واردات از جنوب نیز متوقف شده است.
آذرنیا بیان کرد: در چنین شرایطی، افزایش تولید بخشی از مسئله را حل میکند، اما کافی نیست. رشد تعداد خودروها، افزایش سهم خودروهای پرمصرف، فرسودگی ناوگان و وابستگی به خودرو شخصی موجب شده افزایش ظرفیت تولید همواره با رشد تقاضا روبهرو شود. راهکار پایدار، ترکیبی از توسعه تولید، مدیریت مصرف و اصلاح ترکیب سبد سوخت است و نباید بر یک مسیر واحد تمرکز کرد.
سهمیه بنزین به نام افراد؛ عدالت یا بازتوزیع مسئله؟
وی با اشاره به طرح تخصیص بخشی از سهمیه بنزین بر اساس کد ملی اظهار کرد: در ماههای اخیر، تخصیص بخشی از سهمیه بنزین بر اساس کد ملی به عنوان راهکاری برای اصلاح نظام یارانهای مطرح شده است. موافقان معتقدند توزیع بنزین میان افراد میتواند نابرابری میان خانوارهای دارای خودرو و بدون خودرو را کاهش دهد.
وی افزود: با این حال، عدالت در حوزه انرژی پیچیدهتر از تقسیم مساوی یک منبع است. عدالت الزاماً به معنای دریافت یکسان نیست. بخشی از خانوارها به دلیل شرایط شغلی، فاصله محل زندگی تا محل کار، ضعف حملونقل عمومی یا وابستگی به خودرو، امکان تغییر سریع الگوی مصرف خود را ندارند.
این کارشناس حوزه اقتصاد انرژی تصریح کرد: از سوی دیگر، مشکل اصلی فقط نحوه توزیع یارانه نیست، بلکه شکاف میان رشد مصرف و ظرفیت تأمین است. سیاستی که مصرف خودروهای پرمصرف را هدف قرار ندهد، جایگزین واقعی برای بنزین ایجاد نکند و ابزار کاهش تقاضا نداشته باشد، به تنهایی ناترازی را حل نمیکند.
آذرنیا خاطرنشان کرد: بنابراین پیش از اجرای سیاستهای گسترده توزیعی، باید به سراغ راهکارهایی رفت که به طور مستقیم مصرف بنزین را کاهش میدهند و کمترین هزینه اجتماعی را دارند.
اصلاح تدریجی راهی برای پرهیز از شوکدرمانی
وی با اشاره به ضرورت اصلاح تدریجی سیاستهای حوزه انرژی اظهار کرد: مخالفان اصلاحات تدریجی، کشور را میان دو انتخاب خاموشی و شوکدرمانی قرار میدهند. تجربه بنزین نشان میدهد اصلاحات ناگهانی و بدون جایگزین، هم فشار اجتماعی ایجاد میکند و هم فرصتهای مدیریت مصرف را از بین میبرد.
اگر قیمت بنزین بهتدریج افزایش مییافت و همزمان زیرساختها و مشوقهای سوختهای جایگزین تقویت میشد، مصرف سیانجی تا این اندازه کاهش نمییافت و بخشی از ظرفیت ایجادشده همچنان فعال بود.
سیانجی؛ ظرفیت مغفولی که میتواند معادله بنزین را تغییر دهد
این کارشناس حوزه اقتصاد انرژی با اشاره به ظرفیتهای موجود در بخش گاز طبیعی کشور گفت: ایران از بزرگترین دارندگان منابع گاز طبیعی جهان است، اما سهم این مزیت در حملونقل کاهش یافته است. برای توسعه سیانجی تاکنون حدود ۳ میلیارد دلار سرمایهگذاری شده و ظرفیت عرضه جایگاههای کشور به حدود ۴۰ میلیون مترمکعب در روز میرسد؛ ظرفیتی که از نظر انرژی میتواند معادل حدود ۴۰ میلیون لیتر بنزین باشد.
آذرنیا تصریح کرد: با این حال، مصرف واقعی فاصله زیادی با توان موجود دارد. مصرف سیانجی که در سالهای گذشته به حدود ۲۸ میلیون مترمکعب در روز رسیده بود، اکنون به حدود ۱۶ میلیون مترمکعب کاهش یافته است. بازگرداندن همین ظرفیت ازدسترفته میتواند بخشی از ناترازی بنزین را بدون نیاز فوری به سرمایهگذاری سنگین پالایشی جبران کند.
خودروهای پرمصرف؛ هدف اصلی کاهش مصرف
وی با اشاره به ضرورت هدفمند کردن سیاستهای کاهش مصرف اظهار کرد: یکی از مشکلات سیاستهای انرژی، برخورد یکسان با همه مصرفکنندگان است، در حالی که نقش خودروها در ناترازی یکسان نیست. خودروهای پرمصرف، تاکسیهای اینترنتی با پیمایش بالا، وانتها و ناوگان خدماتی سهم بیشتری از مصرف را دارند.
این کارشناس حوزه اقتصاد انرژی گفت: از این رو، گازسوز کردن خودروهای پرمصرف و ناوگانهای پرتردد، یکی از راهکارهای سریع و کمهزینه است. بر اساس ظرفیتهای موجود، با تأمین منابع مالی میتوان سالانه حدود ۳۰۰ هزار خودرو را گازسوز کرد.
منابع این اقدام نیز میتواند از محل صرفهجویی مصرف بنزین تأمین شود.
آذرنیا تصریح کرد: با فعالسازی ناوگان گازسوز موجود و تبدیل خودروهای پرمصرف در استانهای هدف، مصرف سیانجی افزایش مییابد. برآوردها نشان میدهد این مسیر میتواند مصرف بنزین را حدود ۱۶ میلیون لیتر در روز کاهش دهد؛ رقمی که بخش مهمی از فشار واردات و ناترازی فعلی را جبران میکند.
مسیر عبور از بحران؛ پالایشگاه در کنار مدیریت مصرف
این کارشناس حوزه اقتصاد انرژی با تأکید بر اینکه حل مسئله بنزین نیازمند انتخاب میان توسعه پالایشگاه و مدیریت مصرف نیست، گفت: کشور به هر دو نیاز دارد. توسعه پالایشگاهها برای امنیت انرژی بلندمدت ضروری است، اما طرحهای زمانبر نمیتوانند پاسخگوی بحران فوری امروز باشند.
وی تأکید کرد: در مقابل، استفاده از ظرفیت موجود سیانجی، گازسوز کردن هدفمند خودروهای پرمصرف، اصلاح تدریجی مشوقها و بهرهگیری از دادههای دقیق مصرف، اقدامهایی هستند که در کوتاهمدت اثر میگذارند. مسئله اصلی فقط این نیست که سهمیه چگونه توزیع شود، بلکه این است چگونه میتوان با کمترین هزینه اقتصادی و اجتماعی، بیشترین کاهش مصرف را ایجاد کرد.
آذرنیا خاطرنشان کرد: پاسخ، یک تصمیم مقطعی نیست، بلکه بستهای سیاستی است که توسعه تولید، تنوع سبد سوخت و مدیریت هوشمند مصرف را همزمان دنبال کند.
در این مسیر، سیانجی گزینهای فرعی نیست، بلکه یکی از مهمترین ابزارهای عبور کمهزینه از بحران ناترازی بنزین است.
نظر شما